Land van slangen

Afrika bestond al lang voordat God er arriveerde uit het gebied waar hij eerder verbleef. Dat wist Mutombo. En daarom liet hij de zojuist aangekomen blanken met hun ideeën links liggen. Zij kwamen aan met hun koffers, laarzen en kruizen, op het einde van de regentijd. Toen ze hun eerste huis bouwden en er zich installeerden, openden zij de koffers waar ze hun kruizen uit te voorschijn haalden en begonnen te prediken over ‘de verlosser’. De verlosser was een klein mannetje die zijn leven had gegeven voor zijn volk. Althans, dat was wat Mutombo begreep toen de pater voor het eerst over die verlosser sprak.
“Zei je dat het een klein mannetje was?”, vroeg de zojuist vanuit zee gearriveerde man.
“Laat mij niet iets herhalen wat ik al duidelijk heb gezegd”, antwoordde Mutombo zonder de pater aan te kijken.
“Hij gaf zijn leven voor ons”, troefde de pater hem af.
“Nou, daar heeft hij dan niet goed aan gedaan. Hij had ons moeten vragen of wij ook wilden dat hij ons dat offer bracht. Onderling hadden wij de zaak hier heel anders opgelost”, reageerde Mutombo.
Dit maakte de pater wanhopig en hij deed alsof hij een kruis in de lucht sloeg. Andere keren waarop hij door de antwoorden van Mutombo van zijn stuk gebracht werd, sloeg hij een kruis op zichzelf. Maar daar schrok Mutombo niet van, en hij bleef voet bij stuk houden tegenover de woorden van de man die was gekomen vanachter de horizon.
Toen ze allebei zwegen, bleef de pater in alle hoeken en gaten van zijn hoofd naar woorden zoeken om Mutombo van zijn gelijk te overtuigen. Maar het was Mutombo die zoveel woorden in zijn hoofd had dat hij er alleen maar uit hoefde te kiezen om te reageren op de voorstellen van de pater. Die zei op een keer tegen Mutombo dat zij het offer hadden gebracht hun land, familie en vrienden te verlaten om het geloof van de verlossing te verkondigen, en dat zij daarom erg belangrijk waren. Belangrijker dan alle mannen en vrouwen van dat door de verlosser en zijn vader vergeten dorp. Mutombo liet zich echter niet van de wijs brengen. Hij zei alleen tegen de pater dat hij wel moest bedenken dat zij zich in het dorp konden vestigen dankzij zijn kracht en inspanning en dat ze moesten stoppen met zich zo belangrijk voordoen, als zij niet wilden dat het dorp hen moe werd, en de bewoners besloten naar elders te verhuizen.
“Wij waren belangrijker voordat we jullie hielpen met jullie koffers en zonder ons zouden jullie niet overleven in dit land vol slangen. En dat terwijl wij jullie niet lastig vielen met de dingen die wij geloven!”
De pater zuchtte, streek zich langs zijn baard en bedacht dat wanneer Mutombo zijn opvattingen zou delen met zijn landgenoten, hij wel kon inpakken. Maar hij geloofde nog steeds dat hij de plicht had het nieuws van de verlosser der wereld te verkondigen en zwoer die taak voort te zetten. Onder hen die aangekomen waren in het land van Mutombo bevond zich echter een vrouw die extreem bang was voor slangen. Als zij zou horen wat er werkelijk in deze gebieden aan de hand was, zou de kans dat ze er konden blijven tot de helft gereduceerd worden. De angst voor slangen was krachtiger dan wat ook. Daarom streek de pater zich niet alleen langs zijn baard, maar ook langs zijn hoofd, zoekend in de gaten gevuld met de woorden en ideeën die hem moesten helpen zich succesvol te redden uit deze benarde situatie. De verlossing van Jezus Christus moest op geen enkele manier in gevaar worden gebracht door de hoeveelheid slangen op deze aarde. Zijn dood aan het kruis moest ergens toe dienen, zeker als het ging om een zo verheven kwestie als het redden der zielen.

Op een dag trok Mutombo het oerwoud in met zijn kapmes. Al kappend drong hij door in het dichte woud. Hij keek niet om; liep, liep, liep, liep, liep, en hoorde pats! een geluid achter hem. Als kenner van het oerwoud deed hij twee snelle stappen om een goede schuilplaats te vinden waar hij zich kon verstoppen, om goed contact te kunnen maken met zijn achtervolger. Toen hij nog een geluid hoorde knipperde hij met zijn oogleden, en toen dat knipperen met zijn oogleden ophield verscheen daar, whaaaam, de figuur van de pater. De pater was hem gevolgd en door die lange achtervolging zweette hij zoals hij tijdens zijn verlossingstaak in andere dorpen nog nooit had gezweet. Bovendien had hij niet veel ervaring in door het oerwoud lopen. Het zweet stroomde als een rivier langs zijn lichaam en hij ademde alsof hij achter honderd jonge wilde zwijnen had aangehold zonder een enkel zwijn te hebben uitgezocht. Mutombo zei niets toen hij hem zag. Hij liet alleen zijn kapmes zakken dat hij eerder omhoog had gehouden om de strijd met zijn achtervolger aan te gaan. En omdat dit geen gewone ontmoeting was groetten ze elkaar niet. Mutombo wachtte tot de pater sprak.
-“Mutombo, we moeten praten.”
-“Spreek pater.”
-“Heb je het gehad over de slangen? Ik geloof dat je over ze gesproken hebt”, zei de pater alsof hij daar nog aan twijfelde.
-“We bevinden ons in een land van slangen.”
-“Maar waarom heb je mij dat niet eerder gezegd? Ik weet niet of ik moet zuchten eer ik me op het hoofd krab, maar wij riepen dat ontrouwe beest al lang geleden uit tot eeuwige vijand. In onze zaken kwam het altijd tussenbeide. Door zijn schuld werd de eerste mens uit het paradijs verstoten, nog voordat de wond van zijn rib was genezen. Waarom vertelde je ons niet eerder van die slangen? Dan hadden we ons nog voor onze komst kunnen bedenken.”
-“Maar we wisten niet dat jullie zouden komen. Hoe kon je dan verwachten dat iemand jullie op de hoogte zou brengen van onze gewoontes?”
-“En wat doen we nu? Waar zijn de slangen?”
-“Hoewel ik al eerder achter de rug om sprak van mijn mensen, wil ik daar niet mee doorgaan. Laten we naar het dorp gaan.”

En zij begaven zicht opnieuw op pad. Mutombo voorop met zijn kapmes, de pater achter hem aan. Ze liepen, liepen, liepen, liepen, liepen, liepen, en krakrakrakrakrakrakrak, kwamen aan in het dorp. Aldus aangekomen, sprak Mutombo met degene die in het dorp ging over voor de melding van belangrijke zaken, en die greep twee stokken waarmee hij balanganaganagana tam tam! sloeg, en in een wip kwam heel het dorp bijeen. Mannen, vrouwen, kinderen verzamelden zich in het dorpscentrum, in afwachting van wat de pater ging zeggen. Zij hoestten, kuchten, en whooooo, vielen uiteindelijk stil zodat de pater het woord kon nemen. Maar de pater twijfelde en keek naar Mutombo, alsof die de woorden uit zijn mond zou trekken.
“Wat wilde de pater het dorp vertellen?, vroeg Mutombo zonder veel gebaar, om te laten zien dat dit voor hem een vreemde situatie was.
De pater schraapte zijn keel, wreef langs zijn baard en vervolgens langs zijn hoofd om de plek te zoeken waar de ideeën zich schuil hielden. Hij schraapte zijn keel opnieuw, haalde een boek uit de tas en begon er uit voor te lezen. Hij las een merkwaardig en vreemd verhaal. Zonder allerlei zijpaden in te slaan kan men zeggen dat het verhaal er in hoofdzaak op neer kwam dat de Schepper van deze aarde de mens schiep, die hij vervolgens liet slapen terwijl hij een rib uit zijn lijf verwijderde, waaruit hij de vrouw schiep. Samen begonnen ze een gelukkig leven, maar het pakte slecht uit voor de slang. Die begaf zich in de richting van de vrouw en zei haar dat het een verrotte leugen was dat ze zouden sterven als ze van de appel aten die groeide aan de boom die vlak voor hun huis stond geplant. Terwijl de pater doorging met lezen, wees een onschuldig kind met zijn hand in zijn richting en vroeg hem met heldere stem waarom de vader van die mensen de met dreigende vruchten afgeladen boom niet omkapte. Maar nog voordat hij zijn pientere vraag kon afmaken, ontving hij een klinkende klap op zijn hoofd. Een reprimande die door alle aanwezigen unaniem werd goedgekeurd omdat de kinderen in het dorp van Mutombo zich niet met volwassen zaken bemoeien, ook al bevinden zij zich onder volwassenen. De echo’s van die welluidende klap vielen samen met de aftocht van vrijwel allen die bijeen gekomen waren. Ze stonden op, schudden hun kont, en gingen huiswaarts.

Onderweg naar hun huizen sloegen ze elkaar om de oren met de redenen van hun vertrek:
“De pater zei dat de slang tegen de vrouw sprak”, merkte een vrouw op met haar handen in haar zij, een houding die haar beslist goed stond.
“Hier! Hier hebben ze een bot uit mijn man verwijderd waaruit ik ben geschapen. En hij eet niet als ik niet op mijn knieën in de as van het vuur ga liggen”, zei een andere vrouw die haar commentaar kracht bijzette met handgeklap en haar lippen vormde op een wel heel speciale en vreemde manier.
“En hij zegt dat de appels niet giftig waren, en toch kon men ze niet eten. Alsof de vogels niet zouden weten wat ze moesten eten zonder er dood aan te gaan.”
Heel het dorp was opgestaan en uiteindelijke waren in het dorpscentrum alleen nog Mutombo en de pater overgebleven. Omdat het vertrek van de dorpsbewoners nogal luidruchtig was verlopen leek er geen twijfel meer mogelijk over de redenen van hun massale aftocht. Allen geloofden dat de pater hen met dat verhaal voor de gek gehouden had.
“En dan nog wel hier, in het land van de slangen”, zeiden ze.

Toen ze alleen nog hun ogen hoefden openen om de waarheid te zien, opende Mutombo zijn handen richting de pater en vroeg:
“Die man en die vrouw van het verhaal waren toch de voorouders van de verlosser van de wereld, die voor ons stierf om ons te redden?”
“Ja”, antwoordde de pater.
“Kom met mij mee, pater”, zei Mutombo terwijl hij opstond. De pater klapte het boek dicht, deed het in de tas en stond eveneens op. De twee trokken het oerwoud in onder de nieuwsgierige blikken van de buren.

Juan Tomás Ávila Laurel
Oorspronkelijke titel: ‘Tierra de serpientes’ (2010)
Vertaling Anita Brus

El doctor Fausto

No hay dioses en es este mundo (ni en el cielo, pero esa es mi opinión privada ;)) y los gobernantes de España tendrían que darse cuenta de que, con la política de negocios como con la política cultural, tienen un dictador como Mobuto, Gadafi y los demás de los dictadores entre sus filas. Y, ¿qué se hace con un dictador? Se puede negociar con el dictador y cerrar un pacto con él. Hay ejemplos de sobra en la historia, tantos reales como ficticios. Pueden elegir señores, rechazar o aprovechar. Ser un heroe o ser un Fausto. Ya hemos concluido que no somos heroes. ¿Nos queda siendo el Fausto? Esperemos que ni haya verdaderos diablos en este mundo.

No somos heroes

Hoy un hombre LOCO me llamaba la representante de Holanda "en ésta lucha por liberar a los que viven en las garras de Obiang". Demasiado honor, y en realidad... quién soy yo. También dijo que le hubiese gustado "saber que Holanda, que también se encuentra en éste mundo injusto (y en occidente...), criticase un poco más a la dictadura de Obiang." Qué complicado es el mundo. Y además es un mundo dividido. Se separa de todo; en distintas situaciones se dice cosas distintas y los países europeos en realidad no tienen mucho que ver el uno con el otro. Cada cual se preocupa por su propia 'ex colonia' y ni siquiera eso. Se preocupa por sus propios problemas sin preocuparse mucho por los de los demás. Si lo hacen, lo hacen para salvar el propio pellejo y el euro. Entonces se salva por su propio interés. No, amigos, no somos heroes. Para nada.

(imagen y texto inspirado por Ramón Esono Ebalé)

Mi propia Navidad

Sipopo Gbadolite

Desde una distancia y leyendo sobre Congo, veo Guinea Ecuatorial cada vez más como un país que muestra cierto patrón, un patrón repetido en más países africanos. No es tan raro que los líderes africanos se buscan en cumbres como el cumbre de junio, en Malabo. Ni es muy raro que para un cumbre así el jefe del estado hizo construir Sipopo. Cada presidente su propio Sipopo, o Gbadolite en el caso de Mobuto en sus últimos años como presidente de Zaïre, Congo. Seguimos otra vez a Mobuto como lo describe David van Reybrouck:

“Mobuto se hizo un hombre solitario, y cada día más melancólico. Parecío haber caido presa de un anhelo por excesos que marcan a los que ya no se dejan sorprender por la vida. En Europa compró montones de bienes de lujo; tenía unos doce castillos, residencias en los barrios de lujo en Bruselas y en otros lugares belgas. Tenía un apartamento de lujo de ocho cientos metros cuadrados en la Avenue Foch en París, un castillo en Savigny cerca de Lausanne, un palacio en Venecia, un chalet exhuberante en la Riviera francesa, un dominio con caballos de montar en el Algarve en Portugal, como una serie de hoteles en África Occidental y Sudáfrica, y un yate de lujo [suena familiar] en el río Congo. Pero lo más apabullante de todas sus casas fue sin duda Gbadolite. En su región natal dejo construir una ciudad en plena selva que tenía sus propios bancos, correos, un hospital bien equipado, un hotel muy moderno y una pista en la que podía aterrizar el Concorde. También construyeron una catedral con una cripta que tenía que funcionar como sepulcro de la familia, y un pueblo chino con pagodas y chinos importados. Y, la joya de todo eso fue su palacio de quince mil metros cuadrados. Tenía puertas de madera de caoba con una altura de siete metros, decorados con malaquita. Los paredes fueron cubiertos con marmol y seda. Había lucernas cristales, espejos venecianos, muebles estilo impero, y nunca fue suficiente. Había jacuzis, cuartos para masajes, una piscina y una peluquería. La señora Mobutu tenía una guardarropa de cincuenta metros de larga donde guardaba su ‘haute couture’ extenso de unos miles de creaciones. Los ninos tenían una discoteca y había un refugio antiatómico para toda la familia [etc. etc. etc.]”

Y, con referencia al BLING BLING; Mobuto dejo contruir una presa enorme, llamada ‘Inga II’, en el río Congo y muchos objetos de prestigo más:

“Todos esos objetos de prestigio tenían las mismas características; fueron construidos por empresas extranjeras, tenían las últimas novedades, y fueron entregados listos, pero nunca funcionaron bien. Las empresas francesas, italianas, americanas salieron en seguida después del pago, y por eso todo el ‘hightech’ mudaba de manos a los que no sabían cómo funcionaba y que nunca habían tenido la oportunidad para aprenderlo. La presa Inga II costó 478 millones de dolares, pero Zaïre (Congo) siguió siendo un país de cortes de electricidad.”

Y todo eso ya fue en los años sesenta, setenta, ochenta y noventa.

Anita Brus
7 de agosto de 2011

Un sujetador vacío

“En el puesto de Katana había un correos con un administrador nativo que un día dijo al belga que le visitaba: “Me han engañado”. Cuando el belga le preguntaba cómo, él le contó: “Pues, aquí tengo un catálogo de Au Bon Marché en Bruselas y mira esta foto (una foto de una chica guapa llevando un sujetador precioso). Lo he pedido y sabe lo que me han mandado? Un sujetador vacío.” Y le dijo después que había pensado que también iban a mandarle la chica, que el precio le resultaba poco en comparación con los gastos del dote para una mujer nativa.”

David van Reybrouck nos cuenta en su libro sobre la historia de Congo que, cuando Congo se independizó, los negros pensaban que iban a tener ‘boys’ blancos, y que todo el mundo podía elegir una mujer blanca, porque a las mujeres blancas las dividieran como los coches y otras cosas que dejaron atrás los blancos. Algunos visitaron los chalets de los blancos para pedir si podían ver su nueva propiedad, incluso la dueña de la casa.

A pesar de todo eso van Reybrouck pinta una imagen razonable. Los nativos no eran tontos, ni estúpidos, sólo les faltaba educación y experiencia para gobernar: “De repente tuvieron que jugar el juego de la democracia que nunca habían jugado. Una tarea imposible. Nadie de los nuevos líderes había vivido ni un día en una democracia. El ‘Congo Belgique’ nunca había conocido un parlamento, nunca habían tenido una cultura de una oposición institucionalizada, de deliberación, de la búsqueda al consenso, de aprender a vivir con compromisos. Todo fue decidido desde Bruselas y desacuerdos fueron disimulados para los nativos porque creían que afectaban el prestigio del colonizador.”

Dice que Congo tampoco era presa de la irracionalidad salvaje: “La miseria de los primeros cinco años de la independencia no era la consecuencia de un renacimiento barbarie o de una resurreción de algún primitivismo que hubieran oprimido durante los años coloniales. El caos era más el resultado de una lógica y menos de algo irrazonable, o mejor dicho: era una confrontación de las distintas lógicas. El presidente, el primer ministro, el ejército, los rebeldes, los belgas, el ONU, los rusos, los americanos: todos manejaban lógicas que eran comprendibles y consistentes de puertas adentro, pero que muchas veces resultaban ser irreconciables entre sí. Como en el teatro la tragedia de la historia no era un asunto de los razonables en contra de los irrazonables, de los buenos en contra de los malos, sino de personas que se juntaron mientras cada persona se pensaba buena y razonable. Los idealistas se opusieron a otros idealistas, pero cada idealismo demasiado fanático lleva a ceguera, ceguera de los buenos.”

Me parece una buena lección que todavía vale hoy en día.

Anita Brus
2 de agosto de 2011

Manos y genitales

“A la cantante guineoecuatoriana Fifi la Mirey la detenieron llevando genitales humanos”. A una mujer de Occidente que se piensa civilizada eso le suena surrealista y le parece que cuadra demasiado bueno con la imagen predispuesta que muchos blancos tienen de ‘esos negros salvajes’. Entonces, la mujer (blanca) y civilizada decide que no va a creer la historia sin más. Como no pudo creer la misma mujer lo que le contó un tonto en Corisco; que Obiang no sólo robara los genitales humanos, sino que incluso se los comiera. Decide que debe ser un mito, o por lo menos exagerado.

Un año después de haber estado en Malabo, en Bata, y lugares más en Guinea Ecuatorial, y después de una huelga de hambre de un escritor guineano, un amor perdido y por lo menos dos ganados más, ella encuentra un libro escrito por un belga que trata de la historia de la colonia belga que una vez fue llamada Etat Indépendent du Congo, y que ahora ya no es colonia sino una república independiente, llamada la República Democrática del Congo.

¿Qué tiene que ver esa historia de la República Democrática del Congo con Fifi la Mirey y Guinea Ecuatorial? Mucho, aunque todavía no sabemos todo por no haber terminado el libro de 680 páginas hasta el final. El escritor belga, David van Reybrouck, estaba buscando voces de la gente del pasado y las encontró. Esas voces de algunos hombres muy, pero muy viejos, le contaron sus experiencias a partir de la llegada de los primeros blancos en el siglo diecinueve. Es una historia terrible con todos los ingredientes de explotación y abuso que ya conocemos de la época de la colonización. La época peor fue la de la extracción del gaucho a comienzos del siglo veinte. Porque en el interior del país todavía no existía el negocio con dinero, el rey belga Leopoldo II decidió sacar el gaucho a través del comercio de trueque. Lo que cambiaron por el gaucho era la mano de obra de los negros; la mano que en unos casos tenían que dar literalmente. Si los obreros no entregaban suficiente gaucho, les castigaron en una forma muy cruel y les quitaron la mano. Los jefes blancos mandaron a sus subordinados negros para cobrar impuestos y gaucho de los que tenían que trabajar en la selva como un tipo de esclavos. A esos subordinados les dieron un fusil, y para que no usaran el fusil para la caza, ellos tenían que probar lo que habían hecho con las balas. Así se acostumbró a cortar la mano derecha de sus víctimas para llevarla como prueba de las municiones disparadas. Esas manos se las ahumaba encima del fuego de leña, como hoy en día todavía lo hacen con la carne para que no se pudriera. Era porque él que cobraba el gaucho y los impuestos veía a su amo sólo una vez por dos o tres semanas, y tenía que mostrar los miembros como pieces justificatives, o sea como ‘recibos’ por los gastos.

Historias así y aún más crueles eran pan de cada día en aquel entonces. Muestran la colaboración perfecta entre blancos y negros en el intercambio de sus crueldades. Desde este punto de vista sí se puede creer que Obiang come testículos como se los lleva la Fifi. Pero lo que también se aprende es que un comportamiento tan horrible no era inherente a una sola ‘raza’, sino que era el resultado de un régimen cruel de blancos y negros. Como las crueldades en África de hoy en día son el resultado de los régimenes crueles respaldados por blancos y negros.

Anita Brus
29 de julio de 2011

Don Quijote en Guinea

Sancho habla en dichos. Si hubiera sido holandés podría haber dicho: “Se come de dos diques” (los diques nos protegen en contra del agua). El mismo dicho en español sería: “Se pone una vela a Dios y otra al diablo”. El diccionaro también dice: “Chupar de dos tetas a la vez”. O se dice: “no se chupa de dos tetas a la vez”, y la pregunta sería que sí se pondría una vela a Dios y otra al diablo, o que sí se comería de dos diques. Yo diría que sí, aunque no es lo mismo poner velas y comer de los diques, aún menos si uno pone las velas a Dios y al diablo a la vez. De los diques se podría comer lo mejor de los dos lados. De un lado se tomaría frutas tropicales y del otro manzanas, peras, y fresas nórdicas. Nada en contra, al contrario; puede enriquecer la mente y enriquecer las culturas.

Lo único es que todo cambia cuando las frutas se hacen venenosas. Myriam Martínez Elcoro, la directora del CCEB, parece haber decidido no comer las frutas venenosas cuando llama Guinea Ecuatorial “un país muy intenso e interesante para trabajar”. ¿Aceptable? Sí, nadie quiere morir. Aunque tal vez sería lógico salir de un país así, donde no se puede nombrar las cosas por sus verdaderos nombres. Pese a que sabemos que no siempre es tan fácil. Tal vez ella piensa que la tierra ajena, con su ayuda, podría cambiar en un verdadero paraíso.

Pero, ¿cómo señora Martínez Elcoro? Cuando el diablo se involucra, ya no se come las manzanas del paraíso, o ¿sí? Tal vez sí. Y, ella se deja envenenar. O, simplemente hace como si el veneno no existiera. ¡Pero existe! Tal vez ella también lo roconoce, pero decide callarse. Decide poner una vela a Dios y otra al diablo y comer de dos diques. Y, ¿que hacen todos sus amigos directores y los otros amigos de los Centros Culturales en Bata y en Malabo? Parece que ellos se callan también. No del veneno sino de los amigos callados. Y, ¿eso ayuda al fin y al cabo para eliminar el veneno? No creo. ¡Todos tendrían que abrir la boca! Don Quijote no se quedó con los dichos de Sancho y luchó, sea en contra de un rebaño de ovejas. Pero, por lo menos no se calló, ni lo hizo Sancho.

Anita Brus
12 de julio de 2011